Canh tác hồ tiêu theo hướng hữu cơ bền vững

Cây hồ tiêu là loại cây trồng có hiệu quả kinh tế cao, mang lại thu nhập chính cho nông dân trồng tiêu. Cây tiêu thuộc loại cây thân thảo, loại rễ chùm, rễ tiêu thuộc loại háo khí và không chịu được ngập úng, khô hạn, dễ tổn thương và rất mất cảm với những thay đổi của môi trường đất.

Thực trạng bà con canh tác cây hồ tiêu thâm canh không hợp lý, chỉ quan tâm tới năng suất mà không quan tâm đến sự phát triển bền vững, lạm dụng phân bón hóa học, thuốc BVTV trong canh tác khiến môi trường đất bị hủy hoại: Cấu tạo đất bị phá vỡ, đất đai chai cứng, làm chua đất, giảm độ pH, đất bị nhiễm độc, ô nhiễm môi trường, vi sinh vật hữu ích không có điều kiện tồn tại, giảm nhanh về số lượng, tạo điều kiện cho vi sinh vật, nấm bệnh có hại phát triển với mật độ ngày càng cao gây hại cho cây tiêu (đặc biệt là bệnh chết nhanh, chết chậm…) dẫn đến việc phải tăng chi phí đầu vào nhưng hiệu quả không cao, năng suất không ổn định, chất lượng thấp, mất khả năng cạnh tranh, ảnh hưởng tới sức khỏe, môi trường.

Tìm hiểu thêm: Tiêu chuẩn nông nghiệp sạch GAP

Như vậy, con đường canh tác hồ tiêu theo hướng hữu cơ bền vững vừa an toàn với sức khỏe, thân thiện với môi trường vừa giữ ổn định năng suất, nâng cao chất lượng và giá trị kinh tế, đảm bảo sự phát triển bền vững cho cây hồ tiêu. Để hướng tới con đường canh tác hồ tiêu bền vững (Tiêu globalgap) cần phải tăng cường sử dụng các loại phân bón hữu cơ (như phân hữu cơ vi sinh, phân hữu cơ sinh học, phân hữu cơ khoáng hay các loại phân hữu cơ truyền thống), không sử dụng các loại phân bón hóa học (vô cơ), không thuốc BVTV, thuốc kích thích.

Trồng tiêu theo hướng hữu cơ 

Phân hữu cơ là những hợp chất hữu cơ dùng trong sản xuất nông nghiệp, hình thành (có nguồn gốc) từ phân động vật, lá cây, cành cây, than bùn hay những chất hữu cơ khác thải loại từ rác thải sinh hoạt, nhà bếp… 

Phân bón hữu cơ mang lại những lợi ích to lớn, giúp cải tạo đất đai, thân thiện với môi trường và đảm bảo sự phát triển bền vững cho cây trồng. Chất hữu cơ được xem là một trong những tiêu chí đánh giá độ phì nhiêu màu mỡ của đất, còn đối với cây trồng nói chung và cây hồ tiêu nói riêng là không thể thiếu đối với sự phát triển của cây. 

Cây hồ tiêu là cây rất cần bổ sung cân đối các chất dinh dưỡng trong suốt thời kỳ sinh trưởng. Phân bón hữu cơ có đủ các dưỡng chất đa trung vi lượng cần thiết cung cấp cho cây sử dụng, giúp cây hồ tiêu sinh trưởng và phát triển khỏe mạnh, tăng hiệu lực hấp thu các chất dinh dưỡng.

Thực hư việc bón phân gây chết tiêu hàng loạt

Nguyên nhân tiêu chết do đâu?

Nhiều hộ trồng tiêu ở xã Quảng Sơn, huyện Đác G’long, tỉnh Đác Nông cho biết, vườn tiêu của họ sau khi bón phân xảy ra hiện tượng vàng lá, rụng đốt rồi chết hàng loạt. Nghi ngờ tiêu chết là do phân bón “có vấn đề” nên người dân đã giữ lại một số bao phân bón rồi báo với chính quyền địa phương. Tuy nhiên, đến nay đã nhiều tháng trôi qua, vẫn không có một cơ quan nào vào cuộc điều tra nguyên nhân, trong khi đó diện tích tiêu chết ngày càng tăng nhanh khiến nhân dân vô cùng lo lắng, sốt ruột. 

• Có phải nguyên nhân tiêu chết mãi là ở nông dân 
• Cây tiêu đang bị tội oan về vụ tăng trưởng nóng
• Tiêu Globalgap

Người dân sốt ruột vì tiêu 

Từ phản ánh của người dân, chúng tôi đã đi thực tế tại một số vườn trồng tiêu ở địa bàn xã Quảng Sơn, chứng kiến rất nhiều diện tích hồ tiêu bị chết rụi hàng loạt. Ông La Văn Thành, bon N’Tinh có 1.500 trụ tiêu kinh doanh năm thứ tư, hiện tại đã chết khoảng hơn một nghìn trụ, ước tính thiệt hại khoảng 900 triệu đồng. Mặc dù đã bỏ rất nhiều tiền mua thuốc cứu vườn tiêu nhưng vẫn không hiệu quả, số tiêu còn lại vẫn đang tiếp tục chết khiến gia đình đứng ngồi không yên.

Ông Thành chia sẻ: trong một lần tham dự hội thảo về phân bón được tổ chức tại UBND xã Quảng Sơn được giới thiệu loại phân bón hữu cơ HB3 Mai Nở bón cho hồ tiêu rất tốt, mặt khác lại được khuyến mãi rất tốt. Nên sau khi kết thúc mùa mưa gia đình mua loại phân này về bón cho vườn tiêu. Lúc đầu, thấy cây phát triển bình thường như mọi khi, nhưng được khoảng một tháng, cây tiêu bắt đầu ngã bệnh.

Biểu hiện trên lá tiêu: ngả sang màu vàng, sau đó rụng đốt rồi chết rụi hàng loạt. Khi đào lên chỉ phát hiện gốc cây tiêu bị thối tại vị trí bón phân, ở vòng dây tiêu đôn gốc, phần gốc và rễ tiêu không bị … Ông nghi ngờ nguyên nhân tiêu chết có liên quan đến phân bón nên ông Thành đã giữ lại một số bao phân và báo sự việc này với chính quyền địa phương nhưng chưa thấy cơ quan nào đến tìm hiểu nguyên nhân, giải quyết.

Nghi ngờ nguyên nhân tiêu chết có thể do phân bón

Cũng dùng phân bón cùng loại như ông Thành, với các biểu hiện tương tự, vườn tiêu hơn một nghìn trụ của ông Đinh Văn Độ, ở thôn 3 xã Quảng Sơn cũng lăn ra chết hàng loạt với gần một nửa vườn, thiệt hại ước tính khoảng 400 triệu đồng. Ông Độ cho biết thêm, sau khi bón phân được khoảng một tháng nhận thấy vườn tiêu có biểu hiện bất thường nên đã giọi điện đến công ty phân bón theo thông tin được ghi trên bao bì để thông báo tình hình. Nhân viên trong công ty trả lời là nguyên nhân có thể do bón phân quá nhiều chứ phân hữu cơ thì không có vấn đề gì với cây trồng cả, và sau đó không thấy công ty cử người đến xem xét. Hiện nguyên nhân vẫn chưa được làm rõ, trong khi đó số tiêu còn lại vẫn đang tiếp tục chết, nên ông đề nghị các cơ quan chức năng sớm vào cuộc làm rõ nguyên nhân để bà con trồng tiêu an tâm sản xuất.

Theo thống kê, xã Quảng Sơn hiện có hơn 420 ha hồ tiêu. Chỉ tính ba tháng đầu năm 2017 đã có khoảng 80 ha tiêu bị chết, trong đó có hàng chục hộ dân có tiêu chết với diện tích rất lớn và nghi ngờ nguyên nhân có liên quan đến phân bón. Người dân đứng ngồi không yên trong khi chính quyền địa phương lại tỏ ra rất chậm trễ vào cuộc hoặc lúng túng trong việc xử lý khiến tiêu chết ngày càng nhiều, gây thiệt hại lớn cho người trồng tiêu.

Chủ tịch Hội nông dân xã Quảng Sơn K’Siêng nói: “Chúng tôi có nhận được thông tin phản ánh của người dân về tình trạng nhiều diện tích tiêu bị chết sau khi bón phân. Hiện đã kiểm tra một số vườn nhưng chưa xác định được nguyên nhân tiêu chết là do phân bón hay bị bệnh. Do ít người dân, địa bàn lại rộng nên chưa có thời gian để thống kê hết được số diện tích tiêu chết nghi liên quan đến phân bón. Khi thống kê xong chúng tôi mới báo lên cơ quan chuyên môn để họ kiểm tra, xác định nguyên nhân hồ tiêu chết”.

Các cơ quan chức năng không chịu làm việc với người nông dân

Người dân như ngồi trên đống lửa vì diện tích tiêu chết ngày càng tăng; chính quyền địa phương thì lại rất chậm trễ, lúng túng và trông chờ vào cơ quan chuyên môn. Còn các cơ quan chuyên môn lại viện nhiều lý do để không nhận trách nhiệm về họ. Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đác Nông Nguyễn Tuấn Khải lại cho rằng: “Do lực lượng mỏng, trong khi đó người dân lại sản xuất không tập trung, kể cả nơi vùng sâu, vùng xa nên khi có dịch bệnh xảy ra mà bà con không báo thì rất khó phát hiện. 

Không xử lý thông tin báo cáo bằng miệng, lực lượng mỏng không đủ điều kiện để xác minh, xử lý… đó là những nguyên tắc làm việc và lý do của các cơ quan chức năng. Còn trên thực tế, rất nhiều hộ dân đang lâm cảnh nợ nần, trắng tay do diện tích hồ tiêu bị chết vẫn đang tăng lên hàng ngày. Nếu vẫn không được điều tra, ngăn chặn lại, diện tích hồ tiêu thiệt hại sẽ lớn hơn gấp nhiều lần so với hiện tại.

Cây giống hồ tiêu bị bán tràn lan bà con trồng tiêu biết tin ai?

Mặc dù người bán hàng "hứa đứt lưỡi" giống tiêu của mình đạt tiêu chuẩn, được kiểm định và chứng nhận rõ ràng, giống sẽ cho năng suất cao nếu trồng đúng quy trình… Nhưng sự thật vẫn chưa có bất kỳ cơ quan nào dám khẳng định giống tiêu đang bán tràn lan ngoài thị trường ở Chư Sê (Gia Lai) là giống chuẩn.

Giống tiêu hiện đang được bầy bán tràn lan

Mùa này ở Tây Nguyên, việc trồng mới cây giống hồ tiêu đã đi vào cuối vụ, người mua rất ít. Thế nhưng, người dân vẫn cứ bàn tán xôn xao rằng tiêu năm nay xuống giá, giá con giống cũng theo đó hạ nhiệt, giống tiêu sẻ Vĩnh Linh hay Lộc Ninh chỉ còn dao động 7- 8 ngàn đồng một dây, quá rẻ cho việc chọn giống xuống đồng. Nếu tiêu chết thì cũng không lỗ bao nhiêu.

Theo đó, thị trường tiêu giống vẫn cứ nóng sốt. Dọc quốc lộ 14, khu vực qua thị trấn Chư Sê, Chư Pưh, rất dễ bắt gặp những “chợ” tiêu giống “di động”. Hỏi thăm về các loại giống, người bán nhiệt tình giới thiệu cho khách hàng loạt cây giống các loại từ nội địa như Lộc Ninh, Vĩnh Linh cho đến “ngoại nhập” từ Sri Lanka, Malaysia…

Anh Cường (Chư Sê)- một thương lái tiêu giống, cho biết anh nhờ một người bà con ở Bình Phước tuyển chọn các dây tiêu từ các vườn tiêu trên địa bàn Bình Phước rồi cắt, gửi về Chư Sê bằng xe đò cho anh bán. Hằng ngày, gia đình anh nhập khoảng 3.000 dây tiêu các loại. Khi chúng tôi đặt vấn đề muốn đến tại vườn để trực tiếp xem chất lượng giống tiêu, được thì mới mua, anh Cường tỏ vẻ khó chịu: “Anh mà lên đó mua sẽ tốn tiền xe, tiền cước, tiền cò. Mua ở chỗ tôi cho ngon hơn”.

Tìm hiểu thêm: Tiêu Globalgap

Nhiều người bán tiêu tại “chợ” tiêu này, khi được hỏi cũng nói họ nhập tiêu giống từ Bình Phước với phương thức nhờ người bà con chọn cắt tiêu giống từ vườn rồi gửi xe về. Giống hồ tiêu mà họ chào mời là những dây tiêu to, khỏe vì theo “kinh nghiệm” thì họ cho rằng những loại này có sức đề kháng mạnh….

Một điểm bán dây tiêu giống khác của anh Nguyễn Hoàng Sơn (35 tuổi, trú Bù Đăng, Bình Phước). Theo anh Sơn thì bản thân anh có kinh nghiệm 5 năm buôn bán giống và đã 10 năm trồng trọt các loại giống nhằm thử nghiệm chất lượng với hơn 2.500 trụ tiêu, hiện đã cho thu hoạch.

Chất lượng giống Tiêu thì ai bảo đảm cho bà con trồng tiêu đây

Anh Sơn nói: “Năm nay tiêu bị mất giá, thị trường tiêu giống chậm hơn những năm trước nên tôi mới phải tìm kiếm thị trường để bán giống, Chư Sê được biết đến là thủ phủ hồ tiêu của cả nước nên tôi mới phải lặn lội lên đây. Giống cây hồ tiêu được bán chủ yếu là ở Vĩnh Linh, Lộc Ninh và một ít giống Srilanka được nhập về từ... Campuchia, thông qua cửa khẩu Hoa Lư.

Nguồn giống cây hồ tiêu năm nay khá dồi dào, giá cả rẻ, với các hộ khác thì tôi không biết nhưng đối với tôi, những ngày cao điểm có thể bán được 2.000- 3.000 dây giống các loại. Tôi sẵn sàng làm hợp đồng với nông dân, đảm bảo kỹ thuật đến khi tiêu lên sải tay mới nhận tiền".

Người mua nên tỉnh táo khi chọn cây tiêu giống

Đó là khuyến cáo của các nhà chuyên môn, của những người có kinh nghiệm trồng hồ tiêu lâu năm ở Tây Nguyên.

Phó Trưởng phòng NN- PTNT huyện Chư Sê- ông Nguyễn Văn Thương, cho biết, việc mua bán giống tiêu là do nhu cầu của thị trường nên không cấm được. Tuy nhiên, về nguồn gốc cây giống thì phần lớn cũng chưa được xác định rõ ràng vì thực ra giống tiêu không chỉ được lấy từ Bình Phước mà còn từ các tỉnh khác như Lâm Đồng, Đăk Lăk, Đăk Nông,…

Thông qua các đợt kiểm tra, rà soát về nguồn gốc, chất lượng tại những điểm bán tiêu giống bày bán giữa đường, giữa chợ, các hộ thương lái đa phần không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất xứ giống tiêu mình đang bán. Họ cứ nói bừa là tiêu đảm bảo chất lượng nhưng không ai chứng minh được.

Vài năm trước đây, khi giá tiêu lên đến đỉnh điểm, người dân đổ xô đi trồng. Do vậy nguồn cung thiếu, một vài người bán lại dùng cách cắt giống tiêu nhà, mang ra tiêu thụ vào các đợt cao điểm.

Thương lái không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất xứ của tiêu giống 

Phần lớn các giống sản phẩm này là giống tiêu ác, không được đảm bảo chất lượng, thậm chí mầm mống sâu bệnh ẩn chứa bên trong, người dân mua bán bằng niềm tin, bằng cảm quan một cách tự phát. Đến khi mang về trồng, phần thì chết, phần lại nhiễm bệnh, dân không biết kêu ai, có người phải bán nhà, bán đất vì nợ nần đổ vỡ.

Ông Nguyễn Quang Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây hồ tiêu (Viện KHKT Nông lâm nghiệp Tây Nguyên), cho biết: "Hiện chưa có bộ tiêu chuẩn về giống hồ tiêu nên dù tiêu giống bán tràn lan trên đường nhưng cơ quan chức năng không xử phạt được".

Còn ông Nguyễn Văn Thương thì không khỏi lo ngại khi bày tỏ: “Nhận biết tình hình trên, Phòng NN- PTNT Chư Sê đã nhiều lần khuyến cáo người dân phải sáng suốt trong quá trình chọn cây giống. Nếu có thể, bà con nên tự mình đến tận vườn để xem xét, tuyển chọn giống cung ứng chuẩn để mua, cũng như học hỏi kỹ thuật chăm sóc của nhà vườn để tránh các trường hợp đáng tiếc xảy ra.